Wat hebben Rubens en Monteverdi met elkaar gemeen?

Ik had dit jaar het uitzonderlijke genoegen om een nieuwe audiotour te mogen maken voor het Rubenshuis. Dat heb ik niet alleen gedaan uiteraard, maar met heel ons team in samenwerking met dat van het Rubenshuis. Voor het schrijven van de teksten bijvoorbeeld konden we weer beroep doen op de beeldrijke pen van Carmien Michels. Michael Pas vertelt het verhaal alsof hij zelf ooit met Rubens in het huis aan de Wapper heeft gewoond.

Het moet gezegd zijn, de biografie van Rubens is een serie op Netflix meer dan waardig.

Zelf heb ik naar aanleiding van de opdracht veel boeken van onder het stof gehaald en me nog eens verdiept in het leven van de meester. Het moet gezegd zijn, de biografie van Rubens is een serie op Netflix meer dan waardig. Een uurtje volstaat lang niet om het allemaal te doorgronden, maar meer tijd verdraagt een luisterend oor niet. Kill you darlings, met pijn in het hart hebben we veel moeten schrappen. 

Een van mijn darlings is het verblijf van Rubens in Mantua. Ik beken, een ideaalbeeld komt me voor de geest. Het hof van de Gonzaga’s als een culturele tuin der lusten, waar alles rond schoonheid en kunst draait. Waar iedereen schrijft in welluidende sonnetten, Petrarca waardig. Zo was het niet natuurlijk maar dat kunstenaars er in de watten werden gelegd, valt niet te ontkennen.

Een vraag die ik me blijf stellen is of Rubens in Mantua Claudio Monteverdi heeft ontmoet. Om het in termen van een voetbalcommentator te zeggen, het zou zo maar kunnen. Beiden waren op hetzelfde ogenblik in dienst van de kunstminnende hertog, Rubens als hofschilder, Monteverdi als kapelmeester. In 1607 ging in Mantua de beroemde opera l’Orfeo in première. Zou Rubens erbij zijn geweest? Wie weet?

Monteverdi was net als Rubens geliefd en in trek bij de politieke en culturele elites en domineerde later in zijn carrière 30 jaar lang het muzikale leven in Venetië. Net zoals Rubens een onuitwisbare stempel naliet op het artistieke leven van Antwerpen. 

De waarheid is dat we het niet weten en ook heel weinig weten over de muzikale voorkeuren van de schilder/diplomaat. Bij de keuze van de muziek voor de audiotour moesten we zelf kiezen. De keuze viel op Monteverdi of toch voor het overgrote deel van de soundscape. Naast het feit dat ze tijdgenoten waren, waren beiden ook grote vernieuwers. De schilderkunst na Rubens was anders dan die ervoor, hetzelfde kan je zeggen over Monteverdi. Maar het waren vernieuwers en geen beeldenstormers, ze gebruikten de aangereikte traditie en verwerkten tal van invloeden tot een geheel nieuwe stijl. Zonder al te veel te bruuskeren.  Monteverdi was net als Rubens geliefd en in trek bij de politieke en culturele elites en domineerde later in zijn carrière 30 jaar lang het muzikale leven in Venetië. Net zoals Rubens een onuitwisbare stempel naliet op het artistieke leven van Antwerpen. 

Het kan dus bijna niet anders of beide grootmeesters moeten wel eens van elkaar gehoord hebben. Daarom leek het me gepast om de audiotour in het Rubenshuis te eindigen met Zefiro Torna, het schitterende madrigaal van Monteverdi op een sonnet van Petrarca. Daarin bezingt hij de terugkeer van de westenwind die de lente weer in het land brengt en alles tot bloei brengt. Dat staat in contrast met de pijn die de dichter voelt over het verlies van zijn geliefde Laura. Een verlies zo zwaar dat het zijn hart doet aanvoelen als een woestijn.

Luister naar het fragment:

Zo ook was het leven van Rubens, hij bracht zijn talenten tot grote bloei maar kende ook persoonlijk verlies en bittere ontgoocheling. Maar net als Zefiro bleef zijn invloed verder waaien door de kunsten en was een blijvende bron van inspiratie en vernieuwing. 

Tot een volgende keer

Jan Bossier